politike apo ideologjike, ashtu siç e pati shtruar dikur Viktor Shkllovskij konceptin e tëhuajësimit (otstranjenjie). ). Kjo është po aq e qartë, siç është i qartë dhe pohimi se historia e letërsisë nuk është një tufë dokumentesh të thata fosile për t’i varur në muret e muzeve epokalë. Natyrisht që letërsia e periudhës së socializmit, siç e pohon dhe Dritëroi, ka politizime të skajshme. I gjithë problemi qëndron se kjo letërsi e importuar nga modelet sovjetë, e alienuar në një realitet që nxiste perversion psikologjik dhe shpirtëror, nuk ka patur asnjëherë lidhje me zhvillimet procesuale të kodit artistik të letërsisë shqipe parashkrimore dhe shkrimore. Letërsia socrealiste e prodhuar nën imitacionin e huaj, nuk ka patur as identitet, as gjuhë, as logjikë të shëndoshë njerëzore dhe ajo duhet parë si një krim i organizuar terrorist mbi njeriun në përgjithësi. terrorist mbi njeriun në përgjithësi.  Po t’ia hynim njëndërmarrjeje të tillë, ajo është lehtësisht e vërtetueshme ndër mijëra e mijëra vëllime – një sagë e tërë turpi. Të mos shtiremi e t’i bëjmë njëri-tjetrit palaçon, sepse janë gjëra të vërtetueshme pa farë zori dhe se kujtesa jonë nuk është një kujtesë peshku. Nëse ka patur shkrimtarë të ndikuar nga fashizmi, ata tragjizmin e tyre e kanë vuajtur në planin moral e mendor si njerëz, kryesisht të joshur e të deziluzionuar nga ideja e hegjemonizmit kulturor. Ata u manipuluan me falsifikimin e idesë mbi të mirën sipas fashizmit, por ama ka një dallim thelbësor nga manipulimi komunist i idesë mbi të mirën. Në tërësi, përveç qëndrimit pro, asnjë shkrimtar profashist nuk e ka vënë veprën e tij letrare në shërbim të fashizmit. Himleri thoshte se fshirja e hebrenjve nga faqja e dheut nuk është çështje gjenocidi, por çështje higjiene parazitësh, e ngjashme me shfarosjen e morrave. Por askush nuk mund ta gjejë jehonën e këtyre ideve raciste në artin filozofik a letrar të Martin Hajdegerit, Karl Shmidit, Gotfrid Benit, Benedeto Kroçes, Ezra Paundit, Knut Hamsunit, Robert Muzilit, Luis-Ferdinand Selinit, Ernest Koliqit apo të pater Anton Harapit. Vepra e tyre është vetëm se artistike, me vlera edukative të gjithëkohshme, mbarënjerëzore. Qëndron krejt ndryshe me edukimin djallëzor komunist të shkrimtarëve, të cilët, papushim iu bënë jehonë dhe mbështetje manipulimit komunist të idesë mbi të mirën, duke na i paraqitur të mira të gjitha punët e zeza. Prandaj krimi komunist qe më i rrezikshëm, sepse ishte i paparashikueshëm për viktimat e tij të ardhshme, ngase çdo njeri, në çdo moment mund të përftonte cilësitë e hamendësuara të armikut. Shkenca e Historisë së Letërsisë duhet të merret me rishkrimin fundamental të periudhave të saj, veçanërisht epokën 45-vjeçare të dogmës dhe, nëse Dritëro Agolli këmbëngul se ajo ka vlera të mëdha, ato patjetër duhet t’u nënshtrohen kritereve shkencore, qoftë edhe duke “pasqyruar të gjitha anët e aktivitetit të autorëve”. Në gjykimin tim edhe brenda aktivitetit politik duhen bërë dallime logjike në frymën e situatës dhe rrethanave që na diktojnë sjelljet dhe gjestet, pa druar se një qasje e tillë mund të na shpjerë më fort në anë të psikologjisë dhe psikopatologjisë, se sa në anë të shkencave letrare. P.sh., duhen pasqyruar pa dashakeqësi rrethanat politike që e sollën Dritëro Agollin, Kryetar të Lidhjes së Shkrimtarëve në fillim të viteve shtatëdhjetë; si i ka mbrojtur ai shkrimtarët nga persekutimi, internimi, pushkatimi e ndalimi gjatë periudhës që ka qenë kryetar i tyre dhe, në të njëjtën paralele të faktorëve, duhet gjykuar momenti se si u bë Ernest Koliqi Ministër i fashizmit. Duhet hulumtuar, për shembull, si ka ndikuar Dritëroi në edukimin e ndjenjës estetike, atdhetare a humane të lexuesit të njomë, për ta dashur apo urryer partinë dhe komunizmin enverist, përderisa një fatos a pionier, as idenë s’ia ka se ç‘është partia! Prandaj një pjesë të madhe të meritës në dashjen apo urrejtjen e partisë dhe Enverit e ka, padyshim, edhe Dritëroi. Duhet gjykuar me po këto parametra arti letrar i Koliqit, shfrytëzimi që i bëri ai fashizmit për të tejmbushur gjithë Kosovën me shkolla shqipe, mësues nga Shqipëria dhe libra shqip; duhet theksuar e vërteta se ai ishte strategu i big-bangut kulturor e arsimor në Kosovë dhe se kosovarët për këtë duhet t’i kishin ngrehur një përmendore tepër të lartë e të çmuar. Duhet theksuar, sidomos, se sa njerëz të kulturës ka shpëtuar Koliqi nga përndjekja e pushkatimi, përfshij këtu edhe shkrimtarin e majtë antifashist, Petro Marko.