Kafje e Intelektualeve
mund tė ndryshojė shpejt. Janė disa monumente, disa vende me emėr qė do mbeten jetė e mot. Siē janė pazari i vjetėr, Flora, rruga e Elbasanit, rruga e Kavajės, Tirana e Re e shumė emra toponime qė lidhen me kujtesėn e njė populli dhe nuk mund tė zhduken kollaj.
Por huazimet nuk mund tė frenohen nga askush. Sepse ėshtė koha e globalizimit tė gjithēkaje. Dhe fundi i fundit kanė hyrė shumė.
Mjafton vetėm njė shėtitje rreth 15 katėshit. Do tė zėnė sytė tituj dyqanesh dhe baresh si London, Firenze, Biznes Shop, Internacional, Chaplin, Piazza, Athina, Akropoli, Carlsberg, Manhatan, e shumė emra tė tjerė qytetesh nga filli i botės nė fund tė saj, qė emėrtojnė bare e dyqane. Disa prej pronarėve kanė jetuar nė ato vende dhe duket se i sjellin kujtimin duke emėruar biznesin e tyre. Ndėrkohė qė restorantet popullore mbajnė tituj pak tė ēuditshėm por qė japin ngrohtėsinė e familjes Tymi, Xha Rrema, Oxhaku, Devolli, Korēa, Pėrmeti, Ali Pasha, Tepelena, Vjosa, Kashta, Tirona, Oxhaku, Tetovarėt e shumė tė tjera. Emri, sipas biznesmenėve zgjidhet nga luksi. Nėse bėhet fjalė pėr njė dyqan tė shtrenjtė duhet tė jetė patjetėr me emėr tė huaj, ndėrkohė qė ato tė dorės sė lirė kanė emėr shqiptar. Njė lloj padrejtėsie qė ia bėjmė vetes dita ditės. Sepse duhet tė kemi parasysh qė tė huajt do na vlerėsojnė siē duhet vetėm kur ne tė jemi vetvetja, tė kemi gjuhėn tonė, traditat tona.
Por shumė gjėra ne na shpėtojnė, ndoshta nga dėshira e madhe qė kishim pėr tė qenė si bota. Para disa ditėsh njė plak ishte duke i treguar njė histori familjare nipėrve tė tij. Dikush nga fisi i tij i kish ardhur pėr vizitė nė shtėpi. Quhej Mahmut. Fėmijėt e tij, atėherė tė vegjėl nuk e njihnin, por kur dėgjuan kėtė emėr filluan tė kakariseshin nė tė qeshura qė smbaronin. Dėgjon dhe miku dhe i thotė tė zotit tė shtėpisė: Pėrse qeshin fėmijėt. I zėnė ngushtė plaku qė atėherė kish qenė rreth 35 vjeē i thotė pak me turp:qeshin pėr emrin tėnd. Po kush ta ka vėnė more derėzi dhe i nis dhe atij kukuritja. Mė pas gjithēka kthehet nė shaka. Nė kohėt e shkuara prindėrit tė kushtėzuar nga kushtet ekonomike dhe zakonore, derdhnin tek e ardhmja e tyre njė dėshirė pėr tė frenuar vullnetin e Zotit pėr shumė fėmijė. Sose, Mbarime, Mjaftoni, kanė qenė emra qė janė krijuar nga dėshira pėr tė mos bėrė fėmijė tjetėr dhe qė ishin rrjedhojė e varfėrisė qė kish pllakosur ekonominė shqiptare. Emra tė tij vihen shumė rallė nė ditėt e sotme, vetėm nė nderim tė ndonjė gjysheje qė nuk jeton mė, duke marrė njė rrokje dhe duke e modernizuar. Meqė pėrmendėm punėn e emrave, nė ish kohėn e diktaturės shumė fėmijėve qė lindnin u vihej emri i diktatorit dhe i fėmijėve tė tij. Njė gjė qė ndodh nė gjithė diktaturat e botės. Tre vjet mė parė kur u rrėzua diktatori i irakut dhe.... mbi 50 mijė veta ndėrruan emrin e tyre. Quheshin Sadam. Njė mentalitet qė fundi i fundit pikaset nė tė gjitha vendet e botės.
Por emrat e bukura shqipe janė shumė si Flutura, Shpresa, Bajame, Pranvera, Shega, Fatime, qė i pėrkasin njė brezi qė do zhduket pa u ritransmetuar. Ndėrkohė qė emrat Gėzim, Bashkim, Urim, Pėrparim, Alban, duket sikur pėrdoren mė shumė nė Kosovė sesa nė Shqipėri. Tendenca e shqiptarėve ėshtė ti vėnė emra tė huaj fėmijėve tė tyre, duke menduar se janė shumė internacionalė dhe kuptohen nga tė gjithė. Emra si Alba, Stela, Keti. Luis e shumė amerikanizma, italianizma, greqizma kanė pushtuar listėn e thėrritjes sė emrit nėpėr shkolla. Kjo tendencė ėshtė akoma mė e madhe nė vendet ku shqiptarėt kanė emigruar. Por sigurisht dhe ky ėshtė njė shtrembėrim qė i bėjmė vetes, thjeshtėsisht pa e kuptuar.
Njė mendimtar i madh ka thėnė qė, bota ėshtė njė fshat i madh, ku tė gjithė pak a shumė ngjajmė me njėri tjetrin. Na ndan vetėm e shkuara, kultura qė paraardhėsit na kanė transmetuar dhe do i trashėgojmė nė tė ardhmen. Shumė gjėra do ndryshojnė nė tė ardhmen. Por njė gjė ėshtė e sigurt: koha do filtrojė modėrat, por jo shqipen e kulluar. Ajo ėshtė pasaporta jonė, gjaku i jetės shqiptarėve nė shekuj... Pėr atė gjuhė duhet tė luftojmė tė gjithė.
Por huazimet nuk mund tė frenohen nga askush. Sepse ėshtė koha e globalizimit tė gjithēkaje. Dhe fundi i fundit kanė hyrė shumė.
Mjafton vetėm njė shėtitje rreth 15 katėshit. Do tė zėnė sytė tituj dyqanesh dhe baresh si London, Firenze, Biznes Shop, Internacional, Chaplin, Piazza, Athina, Akropoli, Carlsberg, Manhatan, e shumė emra tė tjerė qytetesh nga filli i botės nė fund tė saj, qė emėrtojnė bare e dyqane. Disa prej pronarėve kanė jetuar nė ato vende dhe duket se i sjellin kujtimin duke emėruar biznesin e tyre. Ndėrkohė qė restorantet popullore mbajnė tituj pak tė ēuditshėm por qė japin ngrohtėsinė e familjes Tymi, Xha Rrema, Oxhaku, Devolli, Korēa, Pėrmeti, Ali Pasha, Tepelena, Vjosa, Kashta, Tirona, Oxhaku, Tetovarėt e shumė tė tjera. Emri, sipas biznesmenėve zgjidhet nga luksi. Nėse bėhet fjalė pėr njė dyqan tė shtrenjtė duhet tė jetė patjetėr me emėr tė huaj, ndėrkohė qė ato tė dorės sė lirė kanė emėr shqiptar. Njė lloj padrejtėsie qė ia bėjmė vetes dita ditės. Sepse duhet tė kemi parasysh qė tė huajt do na vlerėsojnė siē duhet vetėm kur ne tė jemi vetvetja, tė kemi gjuhėn tonė, traditat tona.
Por shumė gjėra ne na shpėtojnė, ndoshta nga dėshira e madhe qė kishim pėr tė qenė si bota. Para disa ditėsh njė plak ishte duke i treguar njė histori familjare nipėrve tė tij. Dikush nga fisi i tij i kish ardhur pėr vizitė nė shtėpi. Quhej Mahmut. Fėmijėt e tij, atėherė tė vegjėl nuk e njihnin, por kur dėgjuan kėtė emėr filluan tė kakariseshin nė tė qeshura qė smbaronin. Dėgjon dhe miku dhe i thotė tė zotit tė shtėpisė: Pėrse qeshin fėmijėt. I zėnė ngushtė plaku qė atėherė kish qenė rreth 35 vjeē i thotė pak me turp:qeshin pėr emrin tėnd. Po kush ta ka vėnė more derėzi dhe i nis dhe atij kukuritja. Mė pas gjithēka kthehet nė shaka. Nė kohėt e shkuara prindėrit tė kushtėzuar nga kushtet ekonomike dhe zakonore, derdhnin tek e ardhmja e tyre njė dėshirė pėr tė frenuar vullnetin e Zotit pėr shumė fėmijė. Sose, Mbarime, Mjaftoni, kanė qenė emra qė janė krijuar nga dėshira pėr tė mos bėrė fėmijė tjetėr dhe qė ishin rrjedhojė e varfėrisė qė kish pllakosur ekonominė shqiptare. Emra tė tij vihen shumė rallė nė ditėt e sotme, vetėm nė nderim tė ndonjė gjysheje qė nuk jeton mė, duke marrė njė rrokje dhe duke e modernizuar. Meqė pėrmendėm punėn e emrave, nė ish kohėn e diktaturės shumė fėmijėve qė lindnin u vihej emri i diktatorit dhe i fėmijėve tė tij. Njė gjė qė ndodh nė gjithė diktaturat e botės. Tre vjet mė parė kur u rrėzua diktatori i irakut dhe.... mbi 50 mijė veta ndėrruan emrin e tyre. Quheshin Sadam. Njė mentalitet qė fundi i fundit pikaset nė tė gjitha vendet e botės.
Por emrat e bukura shqipe janė shumė si Flutura, Shpresa, Bajame, Pranvera, Shega, Fatime, qė i pėrkasin njė brezi qė do zhduket pa u ritransmetuar. Ndėrkohė qė emrat Gėzim, Bashkim, Urim, Pėrparim, Alban, duket sikur pėrdoren mė shumė nė Kosovė sesa nė Shqipėri. Tendenca e shqiptarėve ėshtė ti vėnė emra tė huaj fėmijėve tė tyre, duke menduar se janė shumė internacionalė dhe kuptohen nga tė gjithė. Emra si Alba, Stela, Keti. Luis e shumė amerikanizma, italianizma, greqizma kanė pushtuar listėn e thėrritjes sė emrit nėpėr shkolla. Kjo tendencė ėshtė akoma mė e madhe nė vendet ku shqiptarėt kanė emigruar. Por sigurisht dhe ky ėshtė njė shtrembėrim qė i bėjmė vetes, thjeshtėsisht pa e kuptuar.
Njė mendimtar i madh ka thėnė qė, bota ėshtė njė fshat i madh, ku tė gjithė pak a shumė ngjajmė me njėri tjetrin. Na ndan vetėm e shkuara, kultura qė paraardhėsit na kanė transmetuar dhe do i trashėgojmė nė tė ardhmen. Shumė gjėra do ndryshojnė nė tė ardhmen. Por njė gjė ėshtė e sigurt: koha do filtrojė modėrat, por jo shqipen e kulluar. Ajo ėshtė pasaporta jonė, gjaku i jetės shqiptarėve nė shekuj... Pėr atė gjuhė duhet tė luftojmė tė gjithė.
Kanė mbarue kumbllat; vera asht rrėzue npėrrue
Jam kthye nmal
Mbramja mvaret nshpinė, zjermi del prej kėshtjellash
Asht festė
Ndėr drita varun nqiell, kryet tem i vdekun.
Por sigurisht nuk ėshtė qėllimi ynė tė flasim nė kėtė tendencė vetėm pėr letėrsinė, por pėr tė gjitha sferat e jetės shqiptare. Fjalė tė reja kanė zėnė vend nė gjuhėn e pėrditshme tė komunikimit, ndėrkohė qė letėrsia ėshta shumė mė e kujdesshme.
E teksa ka nisur tė jetė njė pėrshėndetje shumė e modės fjala -Tung- shkurtim i tungjatjeta- herė pas here tė zė veshi funde bisedash si: hajt pra ciao, ose :okey, paēim! Njė miks gjuhėsh qė duket pak e habitshme, por qė ėshtė njė mėnyrė e re sė foluri. Dhe njerėz nė moshė madhore i dėgjon tė shqiptojnė kėto pėrshėndetje. Nėn ndikimin e telenovelave nė gjuhėn portugeze vajzat e vogla qė adhurojnė Zhaden kanė nisur tė pėrmendin pas ēdo fraze allah allah! Dhe Hola! Njė modė sė foluri prej Orienti.
Nėse padashur do hysh nė mėnyrėn se si tė rinjtė pėrshėndeten, patjetėr qė do keqkuptohesh me fjalėt. Ja disa shprehje: Hė mi Lace! Qė do tė thotė : Hė mi parazite, njeri qė e vret kohėn kot. Ej bobi! Qė nė gjuhėn e adoleshentėve pėrkthehet Hė more boss, rob me pare. Hė figure ēkemi! Qė do tė thotė qė je shumė i njohur nga tė tjerėt pėr bėma. Ose: Hė tipi! Pėrkthehet, je shumė gazmor. Pėrdoren dhe fjalėt patok, rosak, derrkuc e shumė epitete kafshėsh qė padyshim lidhen me ngjashmėrinė e formės sė trupit, tė fytyrės apo ecjes. Kjo ėshtė gjuha e adoleshentėve shqiptarė. Njė gjuhė qė padyshim do ndryshojė dhe nėn ritmin e kohės do mbetet veē njė kujtim i shkuar.
Por ndėrsa lojėrat e moshės bėjnė tė vetat, pėrdorimi i fjalėve tė huaja ka zaptuar shtresėn e lartė tė shoqėrisė. Elita, fut kėtu dhe politikanėt, ose pėrdorin njė gjuhė tė pakuptueshme ku frazat dhe terminologjitė mbizotėrojnė, ose bien kryekėput nė hulli mendimesh, qė i ēojnė dhe tė tjerėt nė qorrsokak. Duke sjellė njė hendek tė madh mes politikės sė tyre tė pakuptueshme dhe popullit tė thjeshtė. Karakteristikė e Parlamentit shqiptar ėshtė pėrdorimi pa fund i frazeologjisė sė rėnduar me sofizma . Por ndodh njė fenomen i ēuditshėm. Kur sherret janė pikante dhe ndoshta nga mė tė vėshtirat, pra nė momentet mė delikate tė karriges sė tyre funksionare, me shumė dashuri politikanėt i kthehen gjuhės sė popullit duke i nxjerrė dhe me tepri nga bagazhi i tyre . Beni i Xhikes u bė pėr njė kohė tė gjatė lajtmotivi i bisedės sė njerėzve. I kujtonte tė gjithėve zhargonin e lagjes. Shumė herė kėta tė fundit nė kulmin e kontradiktave tė mendimit nuk kanė turp tė shqiptojnė dhe fjalė tė ndyra qė janė kundėr etikės sė komunikimit. Por, fundi i fundit jemi shqiptarė dhe siē thotė Dritėroi, nuk ndjehemi rehat nėse nuk ulėrijmė pėr tė nxjerrė marazin tonė dhe nuk shqiptojmė ndonjė fjalė tė ndyrė ose ngrejmė dorėn.
Vetėm njė pjesė e madhe intelektualėsh qė e duan veten e tyre, qė vlerėsojnė mė shumė se gjithēka atdheun ku kanė lindur, bėjnė maksimumin e tyre pėr tė gjetur fjalė qė kanė njė tingull tė bukur nė shqip. Sigurisht qė meritėn e madhe e kanė pėrkthyesit e mėdhenj si Shvarc, Nonda, Varfi qė nėpėrmjet pėrkthimit tė perlave tė letėrsisė kanė qėndisur gjuhėn shqipe. Pa harruarr kėtu dhe shkrimtarėt e mėdhenj qė nga Naimi, Kadare, Dritėroi, Xoxe qė rrėmojnė nė thesarin e popullit pėr tė gjetur kryevepra. Njė fjalė shqip qė populli e ka krijuar me shumė menēuri tingėllon vlerė dhe respekt pėr ta futur nė gjuhėn e mendimit dhe tė shprehjes. Le tė bėjmė disa krahasime djalė i ri -djalė riosh, nėse do thoshe -e vetme- smund ta krahasosh me fjalėn popullore kallogre-, ose sprapsem - zbyth. Populli ruan thesare tė mahnitshme, puse, ku dija njerėzore ėshtė grumbulluar me aq shumė mund.
E megjithatė, modėrat e reja qė kanė nisur tė duken dhe nė emėrtimet e rrugėve, duket sikur i bėn indiferentė njerėzit realė. Fenomeni i kujtesės sė njė populli nuk
Por sigurisht nuk ėshtė qėllimi ynė tė flasim nė kėtė tendencė vetėm pėr letėrsinė, por pėr tė gjitha sferat e jetės shqiptare. Fjalė tė reja kanė zėnė vend nė gjuhėn e pėrditshme tė komunikimit, ndėrkohė qė letėrsia ėshta shumė mė e kujdesshme.
E teksa ka nisur tė jetė njė pėrshėndetje shumė e modės fjala -Tung- shkurtim i tungjatjeta- herė pas here tė zė veshi funde bisedash si: hajt pra ciao, ose :okey, paēim! Njė miks gjuhėsh qė duket pak e habitshme, por qė ėshtė njė mėnyrė e re sė foluri. Dhe njerėz nė moshė madhore i dėgjon tė shqiptojnė kėto pėrshėndetje. Nėn ndikimin e telenovelave nė gjuhėn portugeze vajzat e vogla qė adhurojnė Zhaden kanė nisur tė pėrmendin pas ēdo fraze allah allah! Dhe Hola! Njė modė sė foluri prej Orienti.
Nėse padashur do hysh nė mėnyrėn se si tė rinjtė pėrshėndeten, patjetėr qė do keqkuptohesh me fjalėt. Ja disa shprehje: Hė mi Lace! Qė do tė thotė : Hė mi parazite, njeri qė e vret kohėn kot. Ej bobi! Qė nė gjuhėn e adoleshentėve pėrkthehet Hė more boss, rob me pare. Hė figure ēkemi! Qė do tė thotė qė je shumė i njohur nga tė tjerėt pėr bėma. Ose: Hė tipi! Pėrkthehet, je shumė gazmor. Pėrdoren dhe fjalėt patok, rosak, derrkuc e shumė epitete kafshėsh qė padyshim lidhen me ngjashmėrinė e formės sė trupit, tė fytyrės apo ecjes. Kjo ėshtė gjuha e adoleshentėve shqiptarė. Njė gjuhė qė padyshim do ndryshojė dhe nėn ritmin e kohės do mbetet veē njė kujtim i shkuar.
Por ndėrsa lojėrat e moshės bėjnė tė vetat, pėrdorimi i fjalėve tė huaja ka zaptuar shtresėn e lartė tė shoqėrisė. Elita, fut kėtu dhe politikanėt, ose pėrdorin njė gjuhė tė pakuptueshme ku frazat dhe terminologjitė mbizotėrojnė, ose bien kryekėput nė hulli mendimesh, qė i ēojnė dhe tė tjerėt nė qorrsokak. Duke sjellė njė hendek tė madh mes politikės sė tyre tė pakuptueshme dhe popullit tė thjeshtė. Karakteristikė e Parlamentit shqiptar ėshtė pėrdorimi pa fund i frazeologjisė sė rėnduar me sofizma . Por ndodh njė fenomen i ēuditshėm. Kur sherret janė pikante dhe ndoshta nga mė tė vėshtirat, pra nė momentet mė delikate tė karriges sė tyre funksionare, me shumė dashuri politikanėt i kthehen gjuhės sė popullit duke i nxjerrė dhe me tepri nga bagazhi i tyre . Beni i Xhikes u bė pėr njė kohė tė gjatė lajtmotivi i bisedės sė njerėzve. I kujtonte tė gjithėve zhargonin e lagjes. Shumė herė kėta tė fundit nė kulmin e kontradiktave tė mendimit nuk kanė turp tė shqiptojnė dhe fjalė tė ndyra qė janė kundėr etikės sė komunikimit. Por, fundi i fundit jemi shqiptarė dhe siē thotė Dritėroi, nuk ndjehemi rehat nėse nuk ulėrijmė pėr tė nxjerrė marazin tonė dhe nuk shqiptojmė ndonjė fjalė tė ndyrė ose ngrejmė dorėn.
Vetėm njė pjesė e madhe intelektualėsh qė e duan veten e tyre, qė vlerėsojnė mė shumė se gjithēka atdheun ku kanė lindur, bėjnė maksimumin e tyre pėr tė gjetur fjalė qė kanė njė tingull tė bukur nė shqip. Sigurisht qė meritėn e madhe e kanė pėrkthyesit e mėdhenj si Shvarc, Nonda, Varfi qė nėpėrmjet pėrkthimit tė perlave tė letėrsisė kanė qėndisur gjuhėn shqipe. Pa harruarr kėtu dhe shkrimtarėt e mėdhenj qė nga Naimi, Kadare, Dritėroi, Xoxe qė rrėmojnė nė thesarin e popullit pėr tė gjetur kryevepra. Njė fjalė shqip qė populli e ka krijuar me shumė menēuri tingėllon vlerė dhe respekt pėr ta futur nė gjuhėn e mendimit dhe tė shprehjes. Le tė bėjmė disa krahasime djalė i ri -djalė riosh, nėse do thoshe -e vetme- smund ta krahasosh me fjalėn popullore kallogre-, ose sprapsem - zbyth. Populli ruan thesare tė mahnitshme, puse, ku dija njerėzore ėshtė grumbulluar me aq shumė mund.
E megjithatė, modėrat e reja qė kanė nisur tė duken dhe nė emėrtimet e rrugėve, duket sikur i bėn indiferentė njerėzit realė. Fenomeni i kujtesės sė njė populli nuk