Histori
Ainshtaini (Einstein)nė Shqipėri
Nga Jovan BASHO*
A ka qėnė Albert Ajnshtajni nė Shqipėri? A kemi fakte tė dokumentuara pėr kėtė gjė? Kushdo qė do tė lexojė kėto rreshta mund tė bėjė pyetjen: kush ėshtė ky zotėri qė shkruan pėr njė temė tė tillė, tė pėrfolur vitet e fundit, por pa mundur tė objektivizohet nė mėnyrė tė dokumentuar?
E ndėrmora kėtė iniciativė pėr dy arsye:
1. Pėr tė dėshmuar me rastin e pėrkujtimit tė Holokaustit dhe 60 vjetorit tė shtetit tė Izraelit, se Shqipėria ėshtė bėrė faktor i rėndėsishėm nė shpėtimin nga kthetrat e nazizmit tė hebreut dhe njeriut mė tė njohur tė shekullit XX, Albert Ajnshtajnit, dhe,
2. Si mirėnjohje pėr tė parėt e mij, tė cilėt kanė luajtur njė rol kyē nė kėtė histori. Pėr tu dhėnė pėrgjigje pyetjeve tė mėsipėrme duhet tė kthehemi shumė vite prapa, e pikėrisht nė fillim tė viteve 30tė tė shekullit qė sapo kaloi. Nė lidhje me kėtė temė, unė dij tri dėshmi:1. Dėshmia I : Dr. Jani BASHO (1892-1957) Dr. Jani Basho (vėllai mė i vogėl i gjyshit tė autorit tė kėtyre rreshtave) u diplomua nė Vjenė nė vitin 1921. Pas disa specializimesh atje (mjekėsi interne, kirurgji, obstetrikė-gjinekologji) ai u kthye nė Shqipėri nė tetor 1927 (edhe pėr disa muaj gjatė kohės qė qeverimit tė Imzot Fan Nolit). Gjatė qėrdrimit 14 vjeēar nė Vjenė Dr. Basho ishte kryetar i Shoqatės sė studentėve shqiptarė Albania dhe kryeredaktor i revistės sė tyre Dialėria. Fill pas kthimit nė atdhe, u emėrua nė detyrėn e shefit tė Seksionit tė Shėndetėsisė nė Komandėn e Mbrojtjes Kombėtare, Drejtorit tė Spitalit Ushtarak dhe mjekut personal tė Mbretit Zog (1928 1935). Dr. Basho ka luajtur njė rol shumė tė madh nė mjekėsinė shqiptare. Me emrin e tij lidhet ndėrtimi i spitaleve moderne nė Shqipėri (Civil e Ushtarak mė 1932, projektet e tė cilave ai i solli nga Vjena mė 1927 e qė janė projektuar nga arkitekti vjenez Köhler), organizimi i Mjekėsisė Shqiptare (1928 1932), themelimi i Mjekėsisė Spitalore Ushtarake (1932) dhe shėrbimit tė Obstetrikė-Gjinekologjisė (1935). Ato qė unė dij nė lidhje me temėn e sipėrtreguar ai ia kishte treguar babait tim Kozma Bashos (1927 1994) qė e kishte nip dhe e trajtonte si djalin e tij, nė fillim tė viteve 50tė, kohė kur babai punonte nė sektorin e Ihtiologjisė tė Institutit tė Shkencave tė Natyrės dhe Dr. Basho ishte drejtor i Maternitetit tė Tiranės.
Babai mė kishte treguar se Dr. Basho i kish thėnė atij qė Ajnshtajni kishte ardhur nė Shqipėri nė fillim tė viteve 30tė, kishte qėndruar 3 ditė dhe kishte marrė pashaportė shqiptare. Dr. Basho kishte ndėrhyrė te Mbreti, e kishte shoqėruar gjatė qėndrimit nė Shqipėri, kohė kur e kishte pritur edhe vetė Mbreti Zog. Madje Dr. Basho kishte shkėmbyer edhe disa letra me tė, ku Ajnshtajni e falenderonte pėr mirėsinė e treguar dhe i tregonte pėr vėshtirėsitė e jetės sė tij. Mjerisht ne na mungojnė kėto letra tė cilat u dogjėn nė shkurt tė vitit 1945 (bashkė me shumė libra e dokumenta tė tjera) gjatė shtetėzimit tė shtėpisė dhe klinikės sė Dr. Bashos, dy shtėpive pranė njėra-tjetrės nė qendėr tė Tiranės, midis Postės Qendrore dhe ish-Gjykatės sė Lartė.
Nga Jovan BASHO*
A ka qėnė Albert Ajnshtajni nė Shqipėri? A kemi fakte tė dokumentuara pėr kėtė gjė? Kushdo qė do tė lexojė kėto rreshta mund tė bėjė pyetjen: kush ėshtė ky zotėri qė shkruan pėr njė temė tė tillė, tė pėrfolur vitet e fundit, por pa mundur tė objektivizohet nė mėnyrė tė dokumentuar?
E ndėrmora kėtė iniciativė pėr dy arsye:
1. Pėr tė dėshmuar me rastin e pėrkujtimit tė Holokaustit dhe 60 vjetorit tė shtetit tė Izraelit, se Shqipėria ėshtė bėrė faktor i rėndėsishėm nė shpėtimin nga kthetrat e nazizmit tė hebreut dhe njeriut mė tė njohur tė shekullit XX, Albert Ajnshtajnit, dhe,
2. Si mirėnjohje pėr tė parėt e mij, tė cilėt kanė luajtur njė rol kyē nė kėtė histori. Pėr tu dhėnė pėrgjigje pyetjeve tė mėsipėrme duhet tė kthehemi shumė vite prapa, e pikėrisht nė fillim tė viteve 30tė tė shekullit qė sapo kaloi. Nė lidhje me kėtė temė, unė dij tri dėshmi:1. Dėshmia I : Dr. Jani BASHO (1892-1957) Dr. Jani Basho (vėllai mė i vogėl i gjyshit tė autorit tė kėtyre rreshtave) u diplomua nė Vjenė nė vitin 1921. Pas disa specializimesh atje (mjekėsi interne, kirurgji, obstetrikė-gjinekologji) ai u kthye nė Shqipėri nė tetor 1927 (edhe pėr disa muaj gjatė kohės qė qeverimit tė Imzot Fan Nolit). Gjatė qėrdrimit 14 vjeēar nė Vjenė Dr. Basho ishte kryetar i Shoqatės sė studentėve shqiptarė Albania dhe kryeredaktor i revistės sė tyre Dialėria. Fill pas kthimit nė atdhe, u emėrua nė detyrėn e shefit tė Seksionit tė Shėndetėsisė nė Komandėn e Mbrojtjes Kombėtare, Drejtorit tė Spitalit Ushtarak dhe mjekut personal tė Mbretit Zog (1928 1935). Dr. Basho ka luajtur njė rol shumė tė madh nė mjekėsinė shqiptare. Me emrin e tij lidhet ndėrtimi i spitaleve moderne nė Shqipėri (Civil e Ushtarak mė 1932, projektet e tė cilave ai i solli nga Vjena mė 1927 e qė janė projektuar nga arkitekti vjenez Köhler), organizimi i Mjekėsisė Shqiptare (1928 1932), themelimi i Mjekėsisė Spitalore Ushtarake (1932) dhe shėrbimit tė Obstetrikė-Gjinekologjisė (1935). Ato qė unė dij nė lidhje me temėn e sipėrtreguar ai ia kishte treguar babait tim Kozma Bashos (1927 1994) qė e kishte nip dhe e trajtonte si djalin e tij, nė fillim tė viteve 50tė, kohė kur babai punonte nė sektorin e Ihtiologjisė tė Institutit tė Shkencave tė Natyrės dhe Dr. Basho ishte drejtor i Maternitetit tė Tiranės.
Babai mė kishte treguar se Dr. Basho i kish thėnė atij qė Ajnshtajni kishte ardhur nė Shqipėri nė fillim tė viteve 30tė, kishte qėndruar 3 ditė dhe kishte marrė pashaportė shqiptare. Dr. Basho kishte ndėrhyrė te Mbreti, e kishte shoqėruar gjatė qėndrimit nė Shqipėri, kohė kur e kishte pritur edhe vetė Mbreti Zog. Madje Dr. Basho kishte shkėmbyer edhe disa letra me tė, ku Ajnshtajni e falenderonte pėr mirėsinė e treguar dhe i tregonte pėr vėshtirėsitė e jetės sė tij. Mjerisht ne na mungojnė kėto letra tė cilat u dogjėn nė shkurt tė vitit 1945 (bashkė me shumė libra e dokumenta tė tjera) gjatė shtetėzimit tė shtėpisė dhe klinikės sė Dr. Bashos, dy shtėpive pranė njėra-tjetrės nė qendėr tė Tiranės, midis Postės Qendrore dhe ish-Gjykatės sė Lartė.
Si ėshtė njohur Dr. Basho me Ajnshtajnin? Nė ēkohė? Kėtyre pyetjeve unė nuk di tu pėrgjigjem se nuk mbaj mend tė mi kenė thėnė, por, do ti kthehem pėrsėri mė poshtė kėtij diskutimi.
2. Dėshmia II: Gelardina APPONYI-ZOGU (Nėna Mbretėreshė) (1915-2002)
Para se tė rivinte nė Shqipėri nė qershor 2002, Nėna Mbretėreshė i dha njė intervistė njė gazetari anglez, intervistė e cila u botua nė atė kohė nė revistėn angleze Style nėn titullin Kthimi i Mbretėreshės. Ajo i deklaroi gazetarit se Mbreti Zog i kishte thėnė qė: Ajnshtajni ka ardhur nė Shqipėri, ėshtė takuar me tė dhe ka marrė pashaportė shqiptare. Ajo nuk pėrcaktoi datė, por shtypi shqiptar i asaj kohe (2002) shkroi se kjo kish ndodhur mė 1938, duke e lidhur gabimisht me vitin e martesės sė saj nė Shqipėri. Historikisht dihet qė Ajnshtajni udhėtoi pėr tė fundit herė nga Southemptoni (Angli) nė Amerikė nė tetor tė vitit 1933.
3. Dėshmia III: Ajati BEGA, ish bankieri i mirėnjohur i Bankės Kombėtare Shqiptare, histori e treguar nga Prof. Dr. Skėnder KOJA, ish Drejtor i Institutit tė Fizikės Bėrthamore (1971 1987). Prof. Koja mė ka treguar se nė kohėn kur ai ishte drejtor i Institutit tė Fizikės Bėrthamore, njė punonjės i Institutit i pėrsėriste vazhdimisht se njė fqinji i tij e pikėrisht Zoti A. Bega e kishte takuar Ajnshtajnin nė Tiranė. Prof. Koja bisedoi vetė me tė dhe dėshmia e A. Begės ishte sa mė poshtė: E kam takuar Ajnshtajnin nė Tiranė nė fillim tė viteve 30tė kur ky erdhi nė Bankė e mė kėrkoi veprime tė Bankės Shqiptare me njė bankė tė shtetit gjerman, veprime qė banka jonė nuk i kishte kryer ndonjėherė, pėr shkak tė mosekzistencės sė lidhjeve me bankat gjermane nė atė kohė. Mė tha emrin, tė cilin nuk e kisha dėgjuar deri atėhere. Atėhere mu desh tė pyes dhe dola nė mjediset e pasme tė bankės, ku pashė qė dera e drejtorit (i cili ishte italian) ishte e hapur. Trokita dhe hyra duke i thėnė qė njė i huaj me emrin Albert Ajnshtajn kėrkonte njė veprim bankar qė nuk e kishim bėrė ndonjėherė. Drejtori shtangu dhe mė tha, qė ky ishte njė nga emrat mė tė mėdhenj tė botės. I thashė se ai ishte tek sporteli. Atėhere drejtori la punėt qė kish, e priti me nderime dhe unė nuk di tė them ēbėri me tė, se nuk mė ngeli mua tė merrem me problemin pėr tė cilin ky njeri i ishte drejtuar Bankės Shqiptare.
Atėhere pėrpara kėtyre tri dėshmive ēdonjėri prej nesh ka tė drejtė tė bėjė pyetjen: A ka ardhur Ajnshtajni nė Shqipėri pėr tė marrė njė pashaportė?
Pėrgjigja ime ėshtė:
Sė dyti ishte lidhja me Dr. Bashon, i cili mund ta bėnte kėtė punė pa probleme duke ruajtur fshehtėsinė, pėr shkak tė pozicionit tė tij nė atė kohė, pozicion qė u pėrmend mė sipėr.
Po pse ne sot nuk kemi njė dokumentacion tė plotė pėr kėtė gjė?
Mendoj se arsyet janė dy:
1. Vizita u bė nė fshehtėsi tė plotė.
2. Nuk kemi kėrkuar sa duhet, nė kohėn dhe nė vendin e duhur. Atėhere ku duhet kėrkuar? Mendoj se ka disa drejtime pėr kėtė e pikėrisht.
1. Arkiva e Shtetit Shqiptar
2. Dokumentacioni i Bankės Kombėtare
2. Dėshmia II: Gelardina APPONYI-ZOGU (Nėna Mbretėreshė) (1915-2002)
Para se tė rivinte nė Shqipėri nė qershor 2002, Nėna Mbretėreshė i dha njė intervistė njė gazetari anglez, intervistė e cila u botua nė atė kohė nė revistėn angleze Style nėn titullin Kthimi i Mbretėreshės. Ajo i deklaroi gazetarit se Mbreti Zog i kishte thėnė qė: Ajnshtajni ka ardhur nė Shqipėri, ėshtė takuar me tė dhe ka marrė pashaportė shqiptare. Ajo nuk pėrcaktoi datė, por shtypi shqiptar i asaj kohe (2002) shkroi se kjo kish ndodhur mė 1938, duke e lidhur gabimisht me vitin e martesės sė saj nė Shqipėri. Historikisht dihet qė Ajnshtajni udhėtoi pėr tė fundit herė nga Southemptoni (Angli) nė Amerikė nė tetor tė vitit 1933.
3. Dėshmia III: Ajati BEGA, ish bankieri i mirėnjohur i Bankės Kombėtare Shqiptare, histori e treguar nga Prof. Dr. Skėnder KOJA, ish Drejtor i Institutit tė Fizikės Bėrthamore (1971 1987). Prof. Koja mė ka treguar se nė kohėn kur ai ishte drejtor i Institutit tė Fizikės Bėrthamore, njė punonjės i Institutit i pėrsėriste vazhdimisht se njė fqinji i tij e pikėrisht Zoti A. Bega e kishte takuar Ajnshtajnin nė Tiranė. Prof. Koja bisedoi vetė me tė dhe dėshmia e A. Begės ishte sa mė poshtė: E kam takuar Ajnshtajnin nė Tiranė nė fillim tė viteve 30tė kur ky erdhi nė Bankė e mė kėrkoi veprime tė Bankės Shqiptare me njė bankė tė shtetit gjerman, veprime qė banka jonė nuk i kishte kryer ndonjėherė, pėr shkak tė mosekzistencės sė lidhjeve me bankat gjermane nė atė kohė. Mė tha emrin, tė cilin nuk e kisha dėgjuar deri atėhere. Atėhere mu desh tė pyes dhe dola nė mjediset e pasme tė bankės, ku pashė qė dera e drejtorit (i cili ishte italian) ishte e hapur. Trokita dhe hyra duke i thėnė qė njė i huaj me emrin Albert Ajnshtajn kėrkonte njė veprim bankar qė nuk e kishim bėrė ndonjėherė. Drejtori shtangu dhe mė tha, qė ky ishte njė nga emrat mė tė mėdhenj tė botės. I thashė se ai ishte tek sporteli. Atėhere drejtori la punėt qė kish, e priti me nderime dhe unė nuk di tė them ēbėri me tė, se nuk mė ngeli mua tė merrem me problemin pėr tė cilin ky njeri i ishte drejtuar Bankės Shqiptare.
Atėhere pėrpara kėtyre tri dėshmive ēdonjėri prej nesh ka tė drejtė tė bėjė pyetjen: A ka ardhur Ajnshtajni nė Shqipėri pėr tė marrė njė pashaportė?
Pėrgjigja ime ėshtė:
- Po, se tė tri dėshmitė janė serioze dhe tė pavarura nga njėra-tjetra.
- Po, pse nė Shqipėri?
Sė dyti ishte lidhja me Dr. Bashon, i cili mund ta bėnte kėtė punė pa probleme duke ruajtur fshehtėsinė, pėr shkak tė pozicionit tė tij nė atė kohė, pozicion qė u pėrmend mė sipėr.
- A e ka pėrmendur Ajnshtajni apo biografėt e tij historinė e tij shqiptare ?
Po pse ne sot nuk kemi njė dokumentacion tė plotė pėr kėtė gjė?
Mendoj se arsyet janė dy:
1. Vizita u bė nė fshehtėsi tė plotė.
2. Nuk kemi kėrkuar sa duhet, nė kohėn dhe nė vendin e duhur. Atėhere ku duhet kėrkuar? Mendoj se ka disa drejtime pėr kėtė e pikėrisht.
1. Arkiva e Shtetit Shqiptar
2. Dokumentacioni i Bankės Kombėtare
